Odpowiedzialność biura podróży za nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych - odszkodowanie za zmarnowany urlop

Okres letni dla większości z nas nieuchronnie wiąże się z możliwością skorzystania z długo wyczekiwanego i w pełni zasłużonego urlopu, a tym samym, z możliwością opuszczenia miejsca aktywności życiowej i udania się na wyjazd wakacyjny. Podczas gdy część z nas wybiera organizację wyjazdu  na własną rękę, inni decydują się skorzystać z ofert przygotowanych w tym zakresie przez biura podróży. Przedstawiana nam w biurze podróży oferta wycieczki wygląda zazwyczaj bardzo zachęcająco. Biuro podróży gwarantuje nam komfortowe warunki zakwaterowania, pełne wyżywienie, liczne atrakcje i udogodnienia w miejscu zakwaterowania oraz w jego najbliższej okolicy, ciszę i spokój zapewniające całkowity relaks. Kiedy już jednak docieramy do miejsca naszego upragnionego urlopu następuje brutalne zderzenie z  rzeczywistością. Mianowicie, okazuje się, że na miejscu wszystko wygląda inaczej niż w przedstawionej nam ofercie biura podróży. Przedstawiony w ofercie biura podróży jako miejsce naszego zakwaterowania czterogwiazdkowy hotel w rzeczywistości okazuje się być zwykłym pensjonatem, przyhotelowy basen jest wyłączony z użytku dla gości hotelowych, gdyż akurat odbywa się jego remont, a jeszcze na domiar złego ktoś ukradł naszą cenną biżuterię z pokoju hotelowego.

Czy w omawianej sytuacji przysługują nam jakieś roszczenia w stosunku do biura podróży?

Otóż, odpowiedź na zadane powyżej pytanie może być tylko twierdząca - tak, przysługują. W zależności od okoliczności danej sprawy, nasze uprawnienia w związku z nienależytym wykonaniem przez biuro podróży umowy o świadczenie usług turystycznych mogą objąć m.in. prawo do odstąpienia od umowy zawartej z biurem podróży i żądania zwrotu ceny wykupionej wycieczki, prawo żądania obniżenia ceny wycieczki lub prawo domagania się od biura podróży rekompensaty majątkowej za tzw. zmarnowany urlop.

Zasady odpowiedzialności biura podróży za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych
 

Odpowiedzialność biura podróży za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych została uregulowana w ustawie z dnia 29 sierpnia 1997 roku o usługach turystycznych. Regulacja ta ma charakter autonomiczny w stosunku do ogólnych zasad odpowiedzialności kontraktowej, tj. odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania, sformułowanych we właściwych przepisach Kodeksu cywilnego, co oznacza, że przepisy te znajdują odpowiednie zastosowanie do odpowiedzialności biura podróży za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych tylko w zakresie nieuregulowanym w przepisach ustawy o usługach turystycznych.

W odróżnieniu od ogólnych zasad odpowiedzialności kontraktowej, biuro podróży odpowiada za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych nie na zasadzie winy, lecz na zasadzie ryzyka. Odpowiedzialność na zasadzie ryzyka ma charakter odpowiedzialności obiektywnej, co oznacza, że dla przypisania tej odpowiedzialności nie jest konieczne udowodnienie, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy jest skutkiem określonych zaniedbań i niedochowania należytej staranności przez biuro podróży na etapie realizacji umowy o świadczenie usług turystycznych. Brak winy biura podróży w niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu umowy o świadczenie usług turystycznych nie będzie zatem sam w sobie stanowił okoliczności wyłączającej jego odpowiedzialności. Zgodnie natomiast z treścią art. 11a ust. 1 ustawy o usługach turystycznych, odpowiedzialność biura podróży zostanie wyłączona, gdy niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych było spowodowane wyłącznie:

• działaniem lub zaniechaniem klienta;
• działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nieuczestniczących w wykonywaniu usług przewidzianych w umowie, jeżeli tych działań lub zaniechań nie można było przewidzieć lub uniknąć;
• siłą wyższą.

Biuro podróży odpowiada na zasadzie ryzyka nie tylko za własne działania i zaniechania, lecz także za działania i zaniechania innych osób uczestniczących w wykonywaniu usług przewidzianych w umowie o świadczenie usług turystycznych, w szczególności za działania i zaniechania przewoźnika oraz przedsiębiorcy hotelarskiego. Zgodnie bowiem z treścią art. 474 Kodeksu cywilnego, dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania lub zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób którym wykonanie zobowiązania powierza. W konsekwencji, zaistnienie takich okoliczności jak wielogodzinne opóźnienie wylotu w związku z awarią samolotu, czy też kradzież z pokoju hotelowego rzeczy należących do uczestnika imprezy turystycznej, będzie zawsze aktualizowało odpowiedzialność biura podróży.

W kontekście ustalenia, czy w danym przypadku spełnione zostały przesłanki odpowiedzialności biura podróży za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych, istotne znaczenie ma wskazanie okoliczności, których zaistnienie należy interpretować jako niewykonanie lub nienależyte wykonanie przez biuro wspomnianej umowy. Nienależytym wykonaniem umowy o świadczenie usług turystycznych będzie przede wszystkim niewykonanie na rzecz klienta biura podróży usług przewidzianych w treści tej umowy. Do innych przypadków nienależytego wykonania przez biuro podróży umowy o świadczenie usług turystycznych należy zaliczyć takie zdarzenia jak uszkodzenie ciała uczestnika wycieczki doznane przez niego w miejscu zakwaterowania, uszkodzenie bagażu uczestnika wycieczki w czasie lotu czy kradzież jego rzeczy z pokoju hotelowego.

Uprawnienia przysługujące klientowi biura podróży w razie niewykonania usług przewidzianych w umowie o świadczenie usług turystycznych

Podstawowym obowiązkiem biura podróży jest wykonanie na rzecz klienta wszelkich usług przewidzianych w zawartej z nim umowie o świadczenie usług turystycznych. Usługi te odnoszą się w szczególności do następujących kwestii:

• miejsca pobytu lub trasy wycieczki;
• czasu trwania imprezy turystycznej;
• programu imprezy turystycznej;
• zakwaterowania uczestników imprezy turystycznej w obiekcie hotelarskim o określonym standardzie i określonych udogodnieniach;
• przewozu uczestników imprezy turystycznej określonym środkiem transportu;
• wyżywienia.

Należy zauważyć, że biuro podróży jest zobowiązane do wykonania nie tylko tych usług, które zostały wprost wyszczególnione w samej treści umowy zawartej z klientem, lecz także tych wszystkich usług, których wykonanie zostało zagwarantowane przez biuro podróży w informacjach pisemnych udostępnionych klientowi na etapie zapoznawania się przez niego z daną ofertą, takich jak foldery, katalogi lub broszury. Zgodnie bowiem z treścią art. 12 ust. 2 ustawy o usługach turystycznych, jeżeli umowa zawarta z klientem nie zawiera odmiennych postanowień, to odpowiednie wskazania zawarte w informacjach pisemnych udostępnianych klientowi na etapie prezentacji danej oferty stają się elementem umowy o świadczenie usług turystycznych.

Zgodnie z treścią art. 16a ust. 1 ustawy o usługach turystycznych, organizator turystyki (czyli biuro podróży), który w czasie trwania danej imprezy turystycznej nie wykonuje przewidzianych w umowie usług, stanowiących istotną część programu tej imprezy, jest obowiązany, bez obciążania klienta dodatkowymi kosztami, wykonać w ramach tej imprezy odpowiednie świadczenie zastępcze. Jeżeli jakość świadczenia zastępczego jest niższa od jakości usługi określonej w programie imprezy turystycznej, klient może żądać odpowiedniego obniżenia ceny. Zgodnie natomiast z treścią ust. 2 i ust. 4 przytoczonego powyżej artykułu, jeżeli wykonanie świadczeń zastępczych jest niemożliwe albo klient z uzasadnionych powodów nie wyraził na nie zgody i odstąpił od umowy, to może on wówczas żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania umowy. Z treści art. 16a ustawy o usługach turystycznych wynikają zatem dla klienta biura podróży następujące uprawnienia:

1. uprawnienie do żądania wykonania przez biuro podróży świadczenia zastępczego, które aktualizuje się w sytuacji, gdy biuro podróży nie wykonuje przewidzianych w umowie usług stanowiących istotną część programu danej imprezy turystycznej;
2. uprawnienie do żądania obniżenia ceny imprezy turystycznej (czyli uprawnienie do żądania naprawienia szkody wynikłej z nienależytego wykonania umowy), które aktualizuje się w sytuacji, gdy jakość świadczenia zastępczego wykonanego  przez biuro podróży jest niższa od jakości usługi określonej w programie imprezy turystycznej;
3. uprawnienie do odstąpienia od umowy i żądania naprawienia szkody wynikłej z niewykonania umowy (czyli uprawnienie do żądania m.in. zwrotu zapłaconej przez klienta ceny imprezy turystycznej), które aktualizuje się w sytuacji, gdy klient z uzasadnionych powodów nie wyraził zgody na wykonanie świadczenia zastępczego;
4. uprawnienie do żądania naprawienia szkody wynikłej z niewykonania umowy, które aktualizuje się w sytuacji, gdy wykonanie świadczenia zastępczego przez biuro podróży jest niemożliwe.

W praktyce, sporo trudności sprawia ustalenie wysokości szkody wyrządzonej klientowi w związku z niewykonaniem przez biuro podróży określonych usług przewidzianych w umowie o świadczenie usług turystycznych. W omawianej sytuacji szkodę powinna stanowić wartość usługi niewykonanej przez biuro podróży, którą to wartość należałoby ustalać przyjmując za punkt odniesienia całą cenę danej imprezy turystycznej w przeliczeniu na jednego klienta. Polskie sądy przy ustalaniu wysokości szkód doznanych przez klientów biur podróży w związku z nienależytym wykonywaniem umów o świadczenie usług turystycznych coraz częściej odwołują się także do treści tzw. Karty Frankfurckiej, czyli dokumentu opracowanego na zlecenie Izby Cywilnej Wyższego Sądu Krajowego w Niemczech, który to dokument przewiduje procentowo określone obniżenie ceny imprezy turystycznej za poszczególne nieprawidłowości przy wykonywaniu umów o świadczenie usług turystycznych. Przykładowo, zgodnie z treścią Karty Frankfurckiej, brak balkonu w pokoju hotelowym, który został zagwarantowany klientowi biura podróży w zawartej z nim umowie, uzasadnia obniżenie ceny imprezy turystycznej o 5-10 procent, natomiast brak zagwarantowanego klientowi basenu przyhotelowego może stanowić podstawę do żądania obniżenia ceny imprezy turystycznej o 10-20 procent. Niestety, nawet autorzy Karty Frankfurckiej nie byli w stanie przewidzieć wszystkich mogących wystąpić nieprawidłowości przy wykonywaniu przez biura podróży umów o świadczenie usług turystycznych, dlatego też przy ustalaniu wysokości odszkodowań należnych klientom biur podróży z tego tytułu niezbędne może okazać się odwołanie do treści art. 322 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z treścią art. 322 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli w sprawie o naprawienie szkody, o dochody, zwrot bezpodstawnego wzbogacenia lub o świadczenie z umowy o dożywocie sąd uzna, że ścisłe udowodnienie wysokości żądania jest niemożliwe lub nader utrudnione, może w wyroku zasądzić odpowiednią sumę według swej oceny, opartej na rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy.

Odszkodowanie za tzw. zmarnowany urlop

Niewykonanie lub nienależyte wykonanie przez biuro podróży umowy o świadczenie usług turystycznych może uprawniać klienta do dochodzenia naprawienia nie tylko doznanej przez niego szkody majątkowej, lecz także do żądania odszkodowania za uszczerbek niemajątkowy w postaci utraty przyjemności z wypoczynku, a więc odszkodowania za tzw. zmarnowany urlop. 

Zobacz: uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 2011 r. w sprawie o sygn. I CSK 372/10

Możliwość dochodzenia odszkodowania za tzw. zmarnowany urlop wymaga z reguły udowodnienia wielu, szczególnie dolegliwych dla klienta biura podróży nieprawidłowości, które zaistniały przy wykonywaniu przez biuro podróży umowy o świadczenie usług turystycznych. Niewykonanie przez biuro podróży tylko pojedynczej usługi zagwarantowanej w umowie nie będzie zatem, co do zasady, stanowiło podstawy dochodzenia odszkodowania za tzw. zmarnowany urlop. W orzecznictwie sądowym do okoliczności uzasadniających przyznanie poszkodowanym klientom biur podróży odszkodowań za tzw. zmarnowany urlop zalicza się w szczególności: zakwaterowanie uczestników wycieczki w obiekcie hotelowym niespełniającym podstawowych warunków higienicznych, wystąpienie u uczestników wycieczki dolegliwości zdrowotnych w związku ze złymi warunkami higienicznymi panującymi w danym obiekcie hotelowym, wielokrotne przekwaterowywanie uczestników wycieczki w czasie trwania danej imprezy turystycznej, niemożność skorzystania z większości atrakcji przewidzianych w programie danej imprezy turystycznej.
Zobacz: uzasadnienie wyroku Sądu Okręgowego w Radomiu z dnia 21 listopada 2013 roku w sprawie o sygn. IV Ca 466/13

Zachowek w polskim prawie spadkowym - dochodzenie zachowku na drodze sądowej

Prawo do zachowku ma na celu ochronę interesów majątkowych osób najbliższych spadkodawcy, którzy nie zostali powołani do dziedziczenia w sporządzonym przez niego testamencie bądź wysokość przyznanych im w testamencie udziałów spadkowych została przez spadkodawcę znacząca zaniżona w stosunku do wysokości udziałów spadkowych, które przysługiwałyby tym osobom, gdyby testament nie został sporządzony i doszłoby do dziedziczenia na podstawie ustawy. Roszczenie o zachowek może także powstać przy dziedziczeniu ustawowym, co będzie miało miejsce w sytuacji, gdy spadkodawca przed swoją śmiercią rozdysponował całość lub znaczną część swojego majątku za pomocą darowizn podlegających doliczeniu do spadku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. 

Przykład: Spadkodawca pozostawił spadek o wartości 100 tysięcy złotych, który w całości przypadł jego jedynemu spadkobiercy - pełnoletniemu synowi, dziedziczącemu na podstawie ustawy. Na kilka dni przed swoją śmiercią spadkodawca dokonał na rzecz swojej konkubiny darowizny w kwocie 400 tysięcy złotych, która to darowizna podlega doliczeniu do spadku na podstawie art. 993 Kodeksu cywilnego. W omawianej sytuacji, syn spadkodawcy oprócz otrzymanego w drodze dziedziczenia ustawowego spadku o wartości 100 tysięcy złotych będzie mógł się domagać od konkubiny swojego ojca kwoty 150 tysięcy złotych tytułem roszczenia o uzupełnienie zachowku.

Komu przysługuje roszczenie o zachowek?

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Z treści przytoczonego powyżej przepisu wynika zatem, że roszczenie o zachowek przysługuje tylko osobom należącym do określonej kategorii spadkobierców ustawowych (zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy) i tylko wtedy, gdy osoby te w konkretnej sytuacji zostałyby powołane do dziedziczenia z ustawy, co oznacza, że ustalenie kręgu uprawnionych do zachowku po danym spadkodawcy każdorazowo wymaga odwołania się do zasad określających porządek dziedziczenia ustawowego.

Przykład: Spadkodawca przekazał w testamencie cały posiadany przez niego majątek swojej konkubinie. Spadkodawca w chwili śmierci był wdowcem i osierocił dwoje swoich dzieci. Jednocześnie, wciąż żyją rodzice spadkodawcy. W omawianej sytuacji, roszczenie o zachowek będzie  przysługiwało jednak tylko dzieciom spadkodawcy, gdyż zstępni spadkodawcy należą do wyższej grupy spadkobierców ustawowych niż rodzice spadkodawcy. Rodzice spadkodawcy nie mogą zostać powołani do dziedziczenia z ustawy w zbiegu ze zstępnymi spadkodawcy.

Jak obliczyć wysokość zachowku? 

 

Zgodnie z treścią art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, zachowek wynosi połowę wartości udziału spadkowego, który przypadłby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego, natomiast jeżeli uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub zstępny uprawniony jest małoletni - 2/3 wartości wspomnianego udziału spadkowego. Pierwszą zatem kwestią, którą należy rozstrzygnąć przy obliczaniu wysokości zachowku jest ustalenie, czy danemu uprawnionemu przysługuje zachowek wyrażony ułamkiem 1/2, czy też ułamkiem 2/3.

Zstępnemu uprawnionemu przysługuje zachowek wyrażony ułamkiem 2/3 jeżeli w chwili otwarcia spadku, a więc w chwili śmierci spadkodawcy, jest on małoletni, tj. nie ukończył on jeszcze 18 roku życia. Statusu osoby małoletniej nie będzie jednak posiadała zstępna uprawniona do zachowku, która w chwili otwarcia spadku wprawdzie nie ukończyła jeszcze 18 roku życia, ale po ukończeniu 16 roku życia za zezwoleniem sądu zawarła związek małżeński. Zgodnie bowiem z treścią art.10 § 2 Kodeksu cywilnego, przez zawarcie małżeństwa małoletni uzyskuje pełnoletność. Druga przesłanka aktualizująca uprawnienie do otrzymania zachowku wyrażonego ułamkiem 2/3, a więc okoliczność, że uprawniony jest trwale niezdolny do pracy, zostanie spełniona tylko wówczas, gdy uprawniony jest całkowicie niezdolny do pracy. Dla możności ubiegania się o zachowek wyrażony ułamkiem 2/3 z uwagi na trwałą niezdolność do pracy nie zawsze jest jednak konieczne przedstawienie w sądzie odpowiedniego orzeczenia lekarza orzecznika ZUS, stwierdzającego trwałą i całkowitą niezdolność do pracy uprawnionego do zachowku, gdyż o trwałej niezdolności do pracy może świadczyć już sam fakt osiągnięcia przez uprawnionego zaawansowanego wieku, w tym osiągnięcie wieku emerytalnego. Z drugiej strony, nawet dysponowanie przez uprawnionego orzeczeniem stwierdzającym u niego trwałą i całkowitą niezdolność do pracy nie będzie stanowiło podstawy do przyznania mu zachowku wyrażonego ułamkiem 2/3, jeżeli pomimo orzeczonej trwałej niezdolności do pracy uprawniony faktycznie będzie w dalszym ciągu świadczył pracę.

Dla dokonania oceny, czy uprawniony do zachowku jest trwale niezdolny do pracy lub zstępny uprawniony do zachowku jest małoletni  zawsze miarodajna jest tylko chwila otwarcia spadku. Późniejsza zmiana okoliczności nie ma zatem wpływu na wielkość ułamka wyrażającego zachowek należny danemu uprawnionemu.

Po rozstrzygnięciu kwestii, czy danemu uprawnionemu przysługuje zachowek wyrażony ułamkiem 1/2, czy też ułamkiem 2/3, należy ustalić wielkość ułamka wyrażającego udział spadkowy uprawnionego, który stanowi podstawę do obliczenia zachowku. Żeby ustalić wielkość wspomnianego ułamka, należy odwołać się do zasad dziedziczenia obowiązujących przy dziedziczeniu ustawowym, z zastrzeżeniem reguły określonej w art. 992 Kodeksu cywilnego. Zgodnie bowiem z treścią art. 992 Kodeksu cywilnego, przy ustalaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku uwzględnia się także spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy spadek odrzucili, natomiast nie uwzględnia się spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni. Mając na uwadze powyższe, wielkość udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczenia zachowku należnego danemu uprawnionemu może się różnić od wielkości udziału spadkowego, który by przypadł temu uprawnionemu w przypadku, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego.

Przykład: Spadkodawca pozostawił trzech spadkobierców ustawowych - swoich synów, z których dwóch złożyło oświadczenie o przyjęciu spadku, a jeden spadek odrzucił. Syn spadkodawcy, który spadek odrzucił nie posiada własnych zstępnych. W omawianej sytuacji, udział spadkowy każdego z tych synów, którzy złożyli oświadczenie o przyjęciu spadku wyniesie po 1/2, gdyż  syn spadkodawcy, który odrzucił spadek będzie traktowany tak jakby nie dożył otwarcia spadku, a zatem nie będzie on brany pod uwagę przy ustalaniu wielkości udziałów spadkowych. Gdyby natomiast przyjąć analogiczny stan faktyczny jak przedstawiony powyżej, z tą jednak różnicą, że spadkodawca sporządził testament i powołał w nim tylko dwóch swoich synów do dziedziczenia  ( z których, jeden odrzucił spadek), to stanowiący podstawę do obliczenia zachowku udział spadkowy trzeciego syna spadkodawcy wyniesie tylko 1/3, gdyż przepis art. 992 Kodeksu cywilnego nakazuje uwzględniać przy obliczaniu udziału spadkowego stanowiącego podstawę do obliczania zachowku m.in. także tych spadkobierców, którzy spadek odrzucili.

Po ustaleniu wielkości ułamka wyrażającego zachowek oraz wielkości ułamka wyrażającego udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku, należy ustalić tzw. czystą wartość spadku, którą stanowi różnica pomiędzy aktywami spadkowymi i długami spadkowymi. Z treści art. 993 Kodeksu cywilnego wynika jednak, że nie wszystkie długi spadkowe odejmuje się od aktywów spadkowych, gdyż przepis ten wyraźnie stanowi, że przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń. Wspomniany przepis należy zatem rozumieć w ten sposób, że wartości długów spadkowych wynikających z zapisów i poleceń nie odejmuje się od aktywów spadkowych przy obliczaniu czystej wartości spadku dla potrzeb ustalenia wysokości zachowku. Ponadto, w orzecznictwie sądowym ugruntowany jest pogląd, że przy obliczaniu czystej wartości spadku dla potrzeb ustalenia wysokości zachowku nie odejmuje się od aktywów spadkowych także długów spadkowych wynikających z zachowków.

Po ustaleniu czystej wartości spadku należy obliczyć tzw. substrat zachowku, który stanowi czystą wartość spadku powiększoną o zapisy windykacyjne oraz dokonane przez spadkodawcę darowizny podlegające doliczeniu do spadku. Przy obliczaniu zachowku do spadku dolicza się, co do zasady, następujące kategorie darowizn:

• darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz spadkobierców lub osób uprawnionych do zachowku, bez względu na czas ich dokonania;
• darowizny dokonane przez spadkodawcę na rzecz osób niebędących spadkobiercami lub uprawnionymi do zachowku, jeżeli od chwili ich dokonania do chwili otwarcia spadku nie upłynęło 10 lat.

Wymienione powyżej 2 kategorie darowizn nie będą jednak podlegały doliczeniu do spadku w następujących przypadkach:

• w przypadku, gdy zostaną one zakwalifikowane jako drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte;
• przy obliczaniu zachowku należnego zstępnemu, jeżeli zostały one dokonane przez spadkodawcę w czasie kiedy nie miał zstępnych (chyba, że darowizna została dokonana na mniej niż trzysta dni przed urodzeniem się zstępnego;
• przy obliczaniu zachowku należnego małżonkowi, jeżeli zostały one dokonane przez spadkodawcę przed zawarciem z nim małżeństwa.

Po ustaleniu wielkości ułamka wyrażającego zachowek, wielkości ułamka wyrażającego udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku oraz wartości substratu zachowku należy dokonać następujących działań matematycznych:

1. pomnożyć wartość substratu zachowku przez ułamek wyrażający udział spadkowy stanowiący podstawę do obliczenia zachowku,
2. wartość otrzymaną w wyniku działania opisanego w pkt 1 pomnożyć przez ułamek wyrażający zachowek, a zatem przez 1/2 lub 2/3. Otrzymana w ten sposób wartość będzie wyrażała kwotę zachowku należnego danemu uprawnionemu. 

Kto jest zobowiązany do zaspokojenia roszczenia o zachowek?

W pierwszej kolejności osobami zobowiązanymi do zaspokojenia roszczenia o zachowek są spadkobiercy ustawowi lub testamentowi. Dopiero niemożność otrzymania od spadkobierców należnego uprawnionemu zachowku aktualizuje odpowiedzialność za dług wynikający z zachowku osób, na rzecz których uczynione zostały zapisy windykacyjne. Podobnie, dopiero brak możności wyegzekwowania roszczenia o zachowek od spadkobierców oraz osób, na rzecz których uczynione zostały zapisy windykacyjne, aktualizuje odpowiedzialność w tym zakresie osób, które otrzymały darowizny doliczone do spadku. Brak możności otrzymania od spadkobierców należnego uprawnionemu zachowku wystąpi m.in. wówczas, gdy spadkodawca przed śmiercią rozporządził swoim całym majątkiem za pomocą darowizn, w związku z czym wartość stanu czynnego spadku (wartość aktywów spadkowych) wynosi zero, a wszyscy spadkobiercy przyjęli spadek z dobrodziejstwem inwentarza, ograniczając w ten sposób swoją odpowiedzialność za długi spadkowe do wartości aktywów spadkowych. Niemożność otrzymania od spadkobierców należnego uprawnionemu zachowku może wynikać także z okoliczności tego rodzaju, że spadkobiercy zobowiązani do zapłaty zachowku są sami uprawnieni do zachowku. Zgodnie bowiem z treścią art. 999 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkobierca obowiązany do zapłaty zachowku sam jest uprawniony do zachowku, jego odpowiedzialność ogranicza się tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek. W przytoczonym powyżej przepisie mowa jest o nadwyżce czystej wartości spadku (różnicy pomiędzy aktywami spadkowymi a długami spadkowymi) nad wartością zachowku własnego spadkobiercy. Jeżeli zatem, w danym stanie faktycznym czysta wartość spadku będzie mniejsza lub równa wartości zachowku, do którego uprawniony jest spadkobierca zobowiązany do zapłaty zachowku należnego innemu uprawnionemu, wówczas ten ostatni nie będzie mógł otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, a tym samym zaktualizuje się odpowiedzialność za dług wynikający z zachowku osób, na rzecz których zostały przez spadkodawcę uczynione zapisy windykacyjne lub darowizny doliczone do spadku.

Tymczasowe aresztowanie w postępowaniu karnym - w jakich okolicznościach zastosowanie środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania będzie nieuzasadnione?

Tymczasowe aresztowanie jest jednym ze środków zapobiegawczych stosowanych wobec podejrzanych/oskarżonych w postępowaniu karnym, mającym na celu zabezpieczenie prawidłowego toku tego postępowania lub zapobiegnięcie popełnieniu przez podejrzanego/oskarżonego nowego, ciężkiego przestępstwa. Tymczasowe aresztowanie w postępowaniu przygotowawczym stosuje na wniosek prokuratora sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, natomiast po wniesieniu aktu oskarżenia tymczasowe aresztowanie stosuje sąd, przed którym sprawa się toczy. Właściwy sąd wydaje postanowienie o zastosowaniu środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania jeżeli stwierdzi, że w danej sprawie spełniona została tzw. przesłanka ogólna stosowania tymczasowego aresztowania, co najmniej jedna z tzw. przesłanek szczególnych stosowania tymczasowego aresztowania, jak też stwierdzi, że nie zachodzą w sprawie przesłanki negatywne stosowania tymczasowego, a zastosowanie innych tzw. nieizolacyjnych środków zapobiegawczych byłoby niewystarczające. Przesłanka ogólna stosowania tymczasowego aresztowania jest spełniona wówczas, gdy zebrane w danej sprawie dowody wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa. Z kolei do przesłanek szczególnych stosowania tymczasowego aresztowania zaliczają się:

• uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego, zwłaszcza wtedy, gdy nie można ustalić jego tożsamości albo nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu;
• uzasadniona obawa, że podejrzany/oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie karne;
• grożąca podejrzanemu/oskarżonemu surowa kara;
• uzasadniona obawa, że podejrzany/oskarżony któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził.

Stwierdzenie braku podstaw do stosowania tymczasowego aresztowania wymaga spełnienia co najmniej jednego z następujących warunków:

• zebrane w sprawie dowody nie wskazują na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa;
• nie zaistniała w sprawie żadna z przesłanek szczególnych stosowania tymczasowego aresztowania;
• w sprawie zaistniała przesłanka negatywna stosowania tymczasowego aresztowania;
• w sprawie wystarczające jest zastosowanie nieizolacyjnych środków zapobiegawczych.

Okoliczności uzasadniające brak spełnienia przesłanki ogólnej stosowania tymczasowego aresztowania

Dla zaktualizowania się przesłanki ogólnej stosowania tymczasowego aresztowania niezbędne jest wykazanie, że zebrany w danej sprawie materiał dowodowy wskazuje na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa. W orzecznictwie sądowym powszechnie reprezentowany jest pogląd, że wynikający ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego stopień prawdopodobieństwa popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa musi być zbliżony do pewności, aby mógł on uzasadniać zastosowanie tymczasowego aresztowania lub innych środków zapobiegawczych. 

http://www.lexlege.pl/orzeczenie/94964/ii-akz-1006-09-postanowienie-sadu-apelacyjnego/

Powoływanie się na duże prawdopodobieństwo popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa będzie nieuzasadnione przede wszystkim wówczas, gdy jedynym dowodem wskazującym na sprawstwo przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu czynu będzie dowód uzyskany w wyniku czynności dowodowej o niskiej wartości diagnostycznej, a więc czynności dowodowej charakteryzującej się niskim stopniem niezawodności. Tytułem przykładu można tutaj wskazać na sytuację, w której jedynym dowodem wskazującym na sprawstwo przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa jest jego rozpoznanie przez świadka jako sprawcy  tegoż przestępstwa w ramach czynności okazania. Innym przykładem dowodu uzyskiwanego w wyniku czynności dowodowej o niskiej wartości diagnostycznej są wyniki badania danej substancji narkotestem w sprawie o przestępstwo posiadania środków odurzających. 

Przesłanka ogólna stosowania tymczasowego aresztowania nie zostanie spełniona również w przypadku, gdy zebrany w sprawie materiał  dowodowy będzie zawierał istotne sprzeczności, w szczególności wtedy, gdy jedynymi dowodami zebranymi w sprawie na okoliczność popełnienia przez podejrzanego/oskarżonego zarzucanego mu przestępstwa będą sprzeczne zeznania świadków.

Okoliczności nieuzasadniające zaistnienia przesłanek szczególnych stosowania tymczasowego aresztowania
 

Obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego, jak również obawa, że podejrzany/oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie, musi być uzasadniona konkretnymi okolicznościami wskazującymi na jej istnienie, a przede wszystkim wcześniejszym zachowaniem podejrzanego/oskarżonego podjętym w tym właśnie celu, jak i zachowaniem innych osób, podejmowanym w porozumieniu z nim.

Zgodnie z treścią art. 258 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania karnego,  uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego zachodzi w szczególności wówczas, gdy nie można ustalić jego tożsamości lub nie ma on w kraju stałego miejsca pobytu. O nieposiadaniu przez podejrzanego/oskarżonego stałego miejsca pobytu w kraju nie świadczy jeszcze sam fakt, że podejrzany/oskarżony nie przebywa w miejscu swojego zamieszkania, gdyż mogą zaistnieć rozmaite okoliczności zmuszające podejrzanego/oskarżonego do czasowego opuszczenia swojego miejsca zamieszkania, takie jak np. podjęcie studiów w innej miejscowości lub konieczność sprawowania osobistej opieki nad ciężko chorym członkiem rodziny. W sytuacji, gdy podejrzany/oskarżony nie wie o toczącym się przeciwko niemu postępowaniu karnym, obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego nie może być uzasadniona wyłącznie okolicznością, że organy procesowe nie znają miejsca jego aktualnego pobytu. Uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego o współudział w popełnieniu danego przestępstwa nie może także zostać wywiedziona wyłącznie z faktu, że inny podejrzany/oskarżony o współudział w popełnieniu  tego przestępstwa uciekł za granicę i trwają jego poszukiwania.
http://www.lexlege.pl/orzeczenie/95212/ii-akz-145-10-postanowienie-sadu-apelacyjnego-w-katowicach/

Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, samoistnej podstawy do uznania, że zachodzi uzasadniona obawa ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego nie stanowi również możliwość swobodnego poruszania się obywateli polskich w granicach tzw. strefy Schengen.

W odróżnieniu od przesłanki szczególnej stosowania tymczasowego aresztowania w postaci uzasadnionej obawy ucieczki lub ukrycia się podejrzanego/oskarżonego, uzasadniona obawa, że podejrzany/oskarżony będzie nakłaniał do składania fałszywych zeznań lub wyjaśnień albo w inny bezprawny sposób utrudniał postępowanie (tzw. obawa matactwa) nie zawsze musi wynikać z konkretnych okoliczności wskazujących na jej istnienie, lecz  może także zostać wywiedziona z charakteru danego przestępstwa. W orzecznictwie sądowym reprezentowany jest pogląd, że udział w zorganizowanej grupie przestępczej uzasadnia wystarczająco obawę bezprawnego utrudniania postępowania karnego ze względu m.in. na znajomość jej uczestników i istniejące pomiędzy nimi powiązania.
https://mojepanstwo.pl/dane/sp_orzeczenia/27468,iii-kp-1011-11

Nie uzasadnia natomiast obawy matactwa okoliczność, że podejrzany/oskarżony odmawia składania wyjaśnień w sprawie i nie przyznaje się do winy lub składa fałszywe wyjaśnienia. Nie można bowiem wywodzić negatywnych skutków dla podejrzanego/oskarżonego z faktu, że korzysta on z przysługujących mu uprawnień procesowych.
http://www.lexlege.pl/orzeczenie/95227/wz-73-08-postanowienie-sadu-najwyzszego-izba-wojskowa/

Okoliczność, że podejrzany/oskarżony zna osobiście większość świadków również  sama w sobie nie stanowi podstawy do przyjęcia tezy, że w danym przypadku zachodzi uzasadniona obawa matactwa. Natomiast  obawę matactwa może uzasadniać istnienie bliskiej więzi rodzinnej pomiędzy podejrzanym/oskarżonym a pokrzywdzonym, zwłaszcza wówczas, gdy z okoliczności sprawy wynika, że pokrzywdzony wybaczył podejrzanemu/oskarżonemu.
http://orzeczenia.krakow.sa.gov.pl/content/$N/152000000001006_II_AKz_000106_2013_Uz_2013-04-05_001

Pojęcie "zagrożenia surową karą" jako przesłanka szczególna stosowania tymczasowego aresztowania

Zgodnie z treścią art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat, albo gdy sąd I instancji skazał go na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata, potrzeba zastosowania tymczasowego aresztowania w celu zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania może być uzasadniona grożącą oskarżonemu surową karą. Przytoczony powyżej przepis prawa zawiera domniemanie, że grożąca podejrzanemu/oskarżonemu surowa kara już sama w sobie rodzi obawę bezprawnego utrudniania przez niego postępowania karnego, a zatem w takim przypadku nie jest konieczne wskazywanie konkretnych zachowań podejrzanego/oskarżonego, które mogłyby świadczyć o tym, że będzie on próbował zakłócić prawidłowy przebieg postępowania. Z treści przepisu art. 258 § 2 Kodeksu postępowania karnego wynika, że przesłanka szczególna stosowania tymczasowego aresztowania w postaci grożącej podejrzanemu/oskarżonemu surowej kary może zaistnieć w dwóch następujących sytuacjach:

• w sytuacji, gdy podejrzanemu/oskarżonemu zarzuca się popełnienie zbrodni lub występku zagrożonego karą pozbawienia wolności, której górna granica wynosi co najmniej 8 lat i jednocześnie w świetle okoliczności danej sprawy realne jest wymierzenie podejrzanemu/oskarżonemu "surowej kary",  tj. kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 3 lat, albo
• w sytuacji, gdy sąd I instancji skazał oskarżonego na karę pozbawienia wolności nie niższą niż 3 lata.

W pierwszej zatem z wymienionych powyżej sytuacji, przesłanka grożącej podejrzanemu/oskarżonemu surowej kary zaktualizuje się dopiero wtedy, gdy łącznie spełnione zostaną następujące warunki:

• górna granica ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności za przestępstwo zarzucane podejrzanemu/oskarżonemu wynosi co najmniej 8 lat;
• w świetle okoliczności danej sprawy realne jest wymierzenie podejrzanemu/oskarżonemu kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 3 lat.

Mając na uwadze powyższe, przesłanka stosowania tymczasowego aresztowania w postaci grożącej podejrzanemu/oskarżonemu surowej kary nie zaistnieje przed wszystkim wtedy, gdy górna granica ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności za przestępstwo zarzucane podejrzanemu/oskarżonemu jest niższa niż 8 lat. W takiej sytuacji nie będzie już miała żadnego znaczenia okoliczność, czy w świetle okoliczności danej sprawy realne jest wymierzenie podejrzanemu/oskarżonemu kary pozbawienia wolności w wymiarze co najmniej 3 lat. Jeżeli jednak, wspomniana granica ustawowego zagrożenia karą pozbawienia wolności wynosi co najmniej 8 lat, wówczas w celu ustalenia realnie grożącej podejrzanemu/oskarżonemu kary pozbawienia wolności niezbędne jest odwołanie się do zaistniałych w sprawie okoliczności, które mogą mieć wpływ na jej wymiar. Do tych okoliczności zalicza się w szczególności:

• okoliczności wskazane jako dyrektywy sądowego wymiaru kary, o których mowa w art. 53 Kodeksu karnego;
• okoliczność, czy podejrzany/oskarżony posiada status nieletniego lub młodocianego;
• okoliczność, czy zarzucane podejrzanemu/oskarżonemu przestępstwo zostało popełnione w warunkach recydywy.

Przesłanka szczególna stosowania tymczasowego aresztowania w postaci uzasadnionej obawy popełnienia nowego, ciężkiego przestępstwa

Zgodnie z tym co zostało już wcześniej zasygnalizowane, do przesłanek szczególnych stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania należy także uzasadniona obawa, że podejrzany/oskarżony któremu zarzucono popełnienie zbrodni lub umyślnego występku, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, zwłaszcza gdy popełnieniem takiego przestępstwa groził. Przesłanka ta nie zostanie zatem spełniona przed wszystkim wówczas, gdy zarzucane podejrzanemu/oskarżonemu przestępstwo będzie miało charakter nieumyślny. Ponadto obawa, że podejrzany/oskarżony popełni nowe, ciężkie przestępstwo musi być uzasadniona konkretnymi okolicznościami wskazującymi na istnienie u podejrzanego/oskarżonego zamiaru jego popełnienia, takimi jak np. wystosowana przez podejrzanego/oskarżonego groźba popełnienia kolejnego przestępstwa, gromadzenie informacji o miejscach i osobach w związku z planowaniem popełnienia przestępstwa lub nabycie niebezpiecznych dla życia lub zdrowia urządzeń. 

Przesłanki negatywne stosowania tymczasowego aresztowania

Do przesłanek negatywnych stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania zaliczają się następujące okoliczności:

• stwierdzenie, że pozbawienie podejrzanego/oskarżonego wolności w związku z zastosowaniem tymczasowego aresztowania spowodowałoby dla jego życia lub zdrowia poważne niebezpieczeństwo;
• pozbawienie podejrzanego/oskarżonego wolności w związku z zastosowaniem tymczasowego aresztowania pociągałoby dla niego lub jego najbliższych członków rodziny wyjątkowo ciężkie skutki;
• na podstawie okoliczności sprawy można przewidywać, że sąd orzeknie w stosunku do podejrzanego/oskarżonego karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub karę łagodniejszą albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania;
• przestępstwo zarzucane podejrzanemu/oskarżonemu jest zagrożone karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą roku.

Pierwsza z wymienionych wyżej przesłanek zaktualizuje się m.in. wówczas, gdy u podejrzanego/oskarżonego zostanie zdiagnozowana choroba, której  leczenie powinno odbywać się w warunkach wolnościowych, gdyż leczenie tej choroby w warunkach izolacji w areszcie śledczym byłoby nieskuteczne i wiązałoby się ryzykiem śmierci podejrzanego/oskarżonego lub wystąpienia u niego ciężkiego uszczerbku na zdrowiu.

Pozbawienie podejrzanego/oskarżonego wolności w związku z  zastosowaniem tymczasowego aresztowania spowoduje dla niego lub jego członków rodziny wyjątkowo ciężkie skutki zwłaszcza w sytuacji, gdy podejrzany/oskarżony jest jedynym żywicielem swojej rodziny, a zastosowanie wobec niego tymczasowego aresztowania pozbawi go możliwości zarobkowania i tym samym dostarczania swojej rodzinie środków niezbędnych do egzystencji. Tymczasowe aresztowanie może spowodować wyjątkowo ciężkie skutki dla podejrzanego/oskarżonego lub członków jego rodziny także w sytuacji, gdy podejrzany/oskarżony jest ojcem samotnie wychowującym swoje niepełnoletnie dzieci, a brak jest innych członków jego rodziny, którzy mogliby się podjąć opieki nad dziećmi podejrzanego/oskarżonego na czas jego izolacji w areszcie śledczym w związku ze stosowaniem tymczasowego aresztowania. Do innych okoliczności uzasadniających odstąpienie od stosowania tymczasowego aresztowania w związku ze stwierdzeniem, że stosowanie tymczasowego aresztowania spowodowałoby dla podejrzanego/oskarżonego lub członków jego rodziny wyjątkowo ciężkie skutki, w orzecznictwie sądowym zalicza się także m.in. okoliczność, że podejrzany ma niebawem zdawać egzamin maturalny oraz zachodzi konieczność zapewnienia przez podejrzanego/oskarżonego opieki nad jego niepełnosprawną matką.

Wykazanie spełnienia kolejnej przesłanki negatywnej stosowania tymczasowego aresztowania, a więc uprawdopodobnienie, że sąd orzeknie orzeknie w stosunku do podejrzanego/oskarżonego karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania lub karę łagodniejszą albo że okres tymczasowego aresztowania przekroczy przewidywany wymiar kary pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania, wymaga odwołania się do okoliczności uzasadniających warunkowe zawieszenie wykonania kary pozbawienia wolności oraz okoliczności mających wpływ na wymiar orzekanej przez sąd kary, a więc w szczególności do dyrektyw sądowego wymiaru kary, o których mowa w art. 53 Kodeksu karnego.

Zasada minimalizacji środków zapobiegawczych

Zgodnie z treścią art. 257 § 1 Kodeksu postępowania karnego, tymczasowego aresztowania nie stosuje się, jeżeli wystarczający jest inny środek zapobiegawczy. Z treści przytoczonego powyżej przepisu wynika, że zastosowanie tymczasowego aresztowania będzie nieuzasadnione, jeżeli dla zabezpieczenia prawidłowego przebiegu postępowania w danej sprawie wystarczające będzie zastosowanie nieizolacyjnych środków zapobiegawczych (np. poręczenie majątkowe, dozór Policji itp.), co dotyczy również sytuacji, w której spełniona została zarówno przesłanka ogólna stosowania tymczasowego aresztowania, jak i przesłanki szczególne i jednocześnie nie zaktualizowała się żadna z przesłanek negatywnych stosowania tymczasowego aresztowania. Środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania powinien być zatem stosowany zawsze w ostateczności, po uprzednim rozważeniu możliwości zastosowania nieizolacyjnych środków zapobiegawczych.

Przy dokonywaniu oceny, czy w danej sprawie wystarczające będzie zastosowanie nieizolacyjnych środków zapobiegawczych, należy mieć na uwadze takie okoliczności jak charakter zarzucanego podejrzanemu/oskarżonemu przestępstwa, właściwości osobiste podejrzanego/oskarżonego oraz jego sytuację rodzinną i zawodową. 

Zasady wypowiadania umów najmu lokalu - w jakich okolicznościach wypowiedzenie umowy najmu lokalu będzie bezskuteczne?

Wbrew powszechnie panującemu przekonaniu, dopuszczalność wypowiedzenia umowy najmu lokalu, w tym także zawartej na czas nieoznaczony, nie zawsze jest całkowicie poddana swobodzie kontraktowej stron danej umowy najmu, lecz podlega ograniczeniom wynikającym z bezwzględnie wiążących norm prawnych. Tym samym, nawet zgodnie dokonane przez strony zastrzeżenie w treści umowy najmu lokalu dopuszczalności jej wypowiedzenia w związku z zaistnieniem określonych okoliczności, może okazać się bezskuteczne. Podobnym ograniczeniom podlega swoboda stron umowy najmu lokalu w zakresie określenia długości okresów wypowiedzenia takiej umowy.

Generalna dopuszczalność wypowiedzenia umowy najmu lokalu, jak też zakres okoliczności uzasadniających wypowiedzenie, zależą w głównej mierze od tego, czy dana umowa została zawarta na czas oznaczony, czy też na czas nieoznaczony oraz od tego, czy przedmiotem najmu jest lokal mieszkalny, czy też lokal użytkowy.

Dopuszczalność i okres wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony

Wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony podlega przepisom Kodeksu cywilnego o najmie oraz przepisom o najmie lokalu. Wśród tych przepisów zasadnicze znaczenie ma art. 688 Kodeksu cywilnego, który przyznaje zarówno wynajmującemu, jak i najemcy uprawnienie do wypowiedzenia umowy najmu lokalu z zachowaniem 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia, który to okres rozpoczyna swój bieg wraz z końcem danego miesiąca kalendarzowego. Przepis art. 688 Kodeksu cywilnego nie wskazuje zarazem konkretnych okoliczności uzasadniających wypowiedzenie umowy najmu, co oznacza, że przepis ten umożliwia wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony w każdym przypadku, bez konieczności wskazywania przyczyny wypowiedzenia w treści składanego oświadczenia woli. Jednocześnie należy stwierdzić, że dopuszczalność wypowiedzenia na podstawie art. 688 Kodeksu cywilnego umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony nie może zostać ograniczona wolą stron wyrażoną w treści danej umowy najmu jedynie do przypadków wystąpienia określonych okoliczności uzasadniających wypowiedzenie. Natomiast wydaje się, że na zasadzie swobody kontraktowej stron możliwe jest czasowe ograniczenie dopuszczalności wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony (Zobacz: Wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 27 listopada 2013 r. w sprawie o sygn. I Ca 432/13).

W orzecznictwie sądowym dominuje pogląd, że 3-miesięczny okres wypowiedzenia, o którym mowa w art. 688 Kodeksu cywilnego, nie może zostać skrócony w treści danej umowy najmu lokalu, lecz możliwe jest jedynie jego umowne wydłużenie. Jako uzasadnienie dla przytoczonego powyżej poglądu wskazuje się okoliczność, że przepis art. 688 Kodeksu cywilnego jest ustanowiony w interesie najemcy i tym samym gwarantuje najemcy minimalny okres czasu niezbędny do znalezienia innego lokalu.

Niezależnie od możliwości wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony z zachowaniem terminu wypowiedzenia, wynajmujący lub najemca mogą także w ściśle określonych w przepisach Kodeksu cywilnego okolicznościach wypowiedzieć umowę najmu lokalu bez zachowania terminu wypowiedzenia, a więc ze skutkiem natychmiastowym. Uprawnienie do wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony bez zachowania terminu wypowiedzenia przysługuje najemcy w przypadku, gdy najęty lokal zawiera wady fizyczne, które zagrażają zdrowiu najemcy lub osób u niego zatrudnionych. Z kolei wynajmujący może wypowiedzieć umowę najmu lokalu użytkowego zawartą na czas nieoznaczony bez zachowania terminu wypowiedzenia w następujących przypadkach:

• jeżeli najemca korzysta z lokalu w sposób sprzeczny z umową lub z jego przeznaczeniem i mimo upomnienia nie przestaje z niego korzystać w taki sposób albo gdy najemca zaniedbuje lokal do tego stopnia, że zostaje on narażony na uszkodzenie;
• jeżeli najemca lokalu wykracza w sposób rażący lub uporczywy przeciwko obowiązującemu porządkowi domowemu albo przez swoje niewłaściwe zachowanie czyni korzystanie z innych lokali w budynku uciążliwym;
• jeżeli najemca lokalu dopuszcza się zwłoki z zapłatą czynszu za co najmniej dwa pełne okresy płatności i pomimo wyznaczenia mu przez wynajmującego dodatkowego terminu miesięcznego do zapłaty zaległego czynszu, zaległość ta nie zostaje uregulowana.

Dopuszczalność i okres wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas oznaczony

Wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas oznaczony, podobnie jak wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego na czas nieoznaczony, podlega przepisom Kodeksu cywilnego o najmie oraz przepisom o najmie lokalu. W przeciwieństwie jednak do umowy najmu zawartej na czas nieoznaczony, która może zostać wypowiedziana przez którąkolwiek z jej stron bez wskazania konkretnej przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie, umowa najmu lokalu użytkowego  na czas oznaczony może zostać wypowiedziana tylko w przypadkach określonych przez strony w umowie. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 21 listopada 2006 r.  w sprawie o sygn. III CZP 92/06 stwierdził, że dla możności wypowiedzenia umowy najmu na czas oznaczony umowa ta nie musi zawierać szczegółowego opisu przypadków uzasadniających jej wypowiedzenie, lecz wystarczające jest zastrzeżenie w treści umowy dopuszczalności jej wypowiedzenia z tzw. "ważnych przyczyn" (Zobacz: Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2006 r. w sprawie o sygn. III CZP 92/06).

Bezskuteczne będzie natomiast wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego na czas oznaczony na podstawie zamieszczonej w  treści tej umowy generalnej klauzuli dopuszczającej wprawdzie możliwość wypowiedzenia, ale nie określającej jakichkolwiek przyczyn uzasadniających wypowiedzenie (Zobacz: Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 16 stycznia 2015 r. w sprawie o sygn. IACa 669/14)

Strony umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas oznaczony mogą w treści tej umowy określić długość okresu wypowiedzenia w sposób całkowicie dowolny, w tym zastrzec termin wypowiedzenia krótszy niż 3 miesiące, gdyż przepis art. 688 Kodeksu cywilnego nie znajduje zastosowania do umów najmu lokali użytkowych zawartych na czas oznaczony. W przypadku nie określenia przez strony długości okresu wypowiedzenia w treści umowy najmu, zastosowanie będą miały terminy wypowiedzenia przewidziane w art. 673 § 2 Kodeksu cywilnego.

Niezależnie od możliwości wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas oznaczony w przypadkach określonych w umowie, umowa ta może zostać wypowiedziana także bez zachowania terminu wypowiedzenia w tym samych okolicznościach, w których dopuszczalne jest wypowiedzenie bez zachowania terminu wypowiedzenia umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony.

Dopuszczalność i okres wypowiedzenia umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony 

Wypowiedzenie umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony podlega nie tylko przepisom Kodeksu cywilnego o najmie oraz przepisom o najmie lokalu, lecz także przepisom ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zasady  wypowiadania umów najmu lokalu mieszkalnego zawartych na czas nieoznaczony podlegają zróżnicowaniu w zależności od tego, czy wypowiedzenia dokonuje najemca, czy też wynajmujący.

Najemca może wypowiedzieć umowę najmu lokalu mieszkalnego zawartą na czas nieoznaczony w tych samych przypadkach, w których dopuszczalne jest wypowiedzenie umowy najmu lokalu użytkowego zawartej na czas nieoznaczony. Najemca może zatem na podstawie art. 688 Kodeksu cywilnego wypowiedzieć umowę najmu lokalu mieszkalnego zawartą na czas nieoznaczony w każdym przypadku, z zachowaniem 3-miesięcznego okresu wypowiedzenia, bez konieczności wskazywania konkretnej przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie. Ponadto, najemca jest uprawniony do wypowiedzenia umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony bez zachowania terminu wypowiedzenia w przypadku, gdy najęty lokal zawiera wady fizyczne, które zagrażają zdrowiu najemcy lub jego domowników.

Przepis art. 688 Kodeksu cywilnego, przewidujący dopuszczalność wypowiedzenia umowy najmu lokalu w każdym przypadku, bez wskazywania konkretnej przyczyny wypowiedzenia, nie znajduje zastosowania do wypowiedzenia przez wynajmującego umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony. Wynajmujący nie może także wypowiedzieć umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego regulujących wypowiedzenie umowy najmu lokalu bez zachowania terminu wypowiedzenia. Wynajmujący uprawniony jest bowiem do wypowiedzenia umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony tylko i wyłącznie z przyczyn określonych w przepisach ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego, z zachowaniem określonych w tych przepisach terminów wypowiedzenia. Przyczynami uzasadniającymi wypowiedzenie przez wynajmującego umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony są w szczególności:

• używanie lokalu przez jego najemcę nadal w sposób sprzeczny z umową lub niezgodnie z jego przeznaczeniem, pomimo uprzedniego pisemnego upomnienia - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• zaniedbywanie przez najemcę obowiązków względem lokalu, prowadzące do powstania szkód, pomimo uprzedniego pisemnego upomnienia - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• niszczenie przez najemcę lokalu urządzeń przeznaczonych do wspólnego korzystania przez mieszkańców, pomimo uprzedniego pisemnego upomnienia - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• wykraczanie przez najemcę lokalu w sposób rażący lub uporczywy przeciwko porządkowi domowemu, czyniące uciążliwym korzystanie z innych lokali, pomimo uprzedniego pisemnego upomnienia - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• pozostawanie przez najemcę lokalu w zwłoce z zapłatą czynszu lub innych opłat za używanie lokalu co najmniej za trzy pełne okresy płatności, pomimo uprzedzenia go na piśmie o zamiarze wypowiedzenia umowy i wyznaczenia dodatkowego miesięcznego terminu do zapłaty zaległych i bieżących należności - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• wynajęcie, podnajęcie albo oddanie do bezpłatnego używania lokalu lub jego części bez wymaganej pisemnej zgody wynajmującego - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• używanie przez najemcę lokalu, który wymaga opróżnienia w związku z koniecznością rozbiórki lub remontu budynku - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi miesiąc;
• niezamieszkiwanie przez najemcę w lokalu przez okres dłuższy niż 12 miesięcy, pod warunkiem, że czynsz najmu lokalu jest niższy niż 3% wartości odtworzeniowej lokalu w skali roku - termin wypowiedzenia w takim przypadku wynosi 6 miesięcy

Dopuszczalność i okres wypowiedzenia umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas oznaczony

Podobnie jak w przypadku wypowiadania umów najmu lokalu mieszkalnego zawartych na czas nieoznaczony, także zasady wypowiadania umów najmu lokalu mieszkalnego zawartych na czas oznaczony podlegają zróżnicowaniu w zależności od tego, czy wypowiedzenia dokonuje najemca, czy też wynajmujący. Najemca może wypowiedzieć umowę najmu lokalu mieszkalnego zawartą na czas oznaczony tylko w przypadkach określonych w treści umowy najmu lokalu. Niewskazanie zatem przez strony przyczyn uzasadniających wypowiedzenie w treści umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas oznaczony  skutkuje niedopuszczalnością wypowiedzenia przez najemcę tego rodzaju umowy, z wyjątkiem sytuacji, w której dopuszczalne jest wypowiedzenie przez najemcę umowy najmu bez zachowania terminu wypowiedzenia, a więc w przypadku ujawnienia w najętym lokalu wad fizycznych zagrażających zdrowiu najemcy lub jego domowników. W przypadku wypowiedzenia przez najemcę umowy najmu lokalu w związku z zaistnieniem wskazanych w umowie przyczyn uzasadniających wypowiedzenie znajdą zastosowanie terminy wypowiedzenia przewidziane w art. 673 § 2 Kodeksu cywilnego, chyba że strony umowy najmu określą w jej treści inne terminy wypowiedzenia.

Analogicznie jak przy wypowiedzeniu przez wynajmującego umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas nieoznaczony, wynajmujący może wypowiedzieć umowę najmu lokalu mieszkalnego zawartą na czas oznaczony tylko w przypadkach określonych w przepisach ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy oraz o zmianie Kodeksu cywilnego, z zachowaniem określonych w tych przepisach terminów wypowiedzenia. Zastrzeżenie zatem w treści umowy najmu lokalu mieszkalnego zawartej na czas oznaczony możliwości jej wypowiedzenia przez którąkolwiek ze stron w innych przypadkach niż te określone w przepisach  ustawy o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy oraz o zmianie Kodeksu cywilnego będzie skuteczne jedynie w odniesieniu do najemcy, natomiast wynajmujący nie będzie mógł w tych przypadkach wypowiedzieć umowy najmu lokalu. 

Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę - jakie okoliczności przemawiają za uznaniem wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę za nieuzasadnione lub dokonane z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów o pracę?

Prawidłowość dokonanego przez pracodawcę wypowiedzenia umowy o pracę może zostać każdorazowo poddana przez pracownika kontroli sądu pracy. W celu zainicjowania wspomnianej kontroli, pracownik powinien w terminie 7 dni od dnia doręczenia mu oświadczenia pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę złożyć pozew we właściwym sądzie pracy. W zależności od tego, czy dana umowa o pracę została zawarta na czas określony, czy na czas nieokreślony, zakres przysługujących pracownikowi roszczeń w związku z wypowiedzeniem przez pracodawcę umowy o pracę  będzie się znacząco różnił. W przypadku wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieokreślony, pracownik będzie mógł się domagać w składanym pozwie uznania przez sąd wypowiedzenia umowy o pracę za bezskuteczne, przywrócenia do pracy i zasądzenia na jego rzecz wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy albo zasądzenia odszkodowania. Jeżeli chodzi natomiast o wypowiedzenie przez pracodawcę terminowej umowy o pracę, to pracownikowi będzie przysługiwało, co do zasady, jedynie uprawnienie do domagania się od pracodawcy odpowiedniej kwoty pieniężnej tytułem odszkodowania.

Sąd pracy uwzględni wniesione przez pracownika powództwo, jeżeli uzna je za zasadne. Przesłanką  zasadności powództwa wniesionego przez pracownika w związku z wypowiedzeniem przez pracodawcę umowy o pracę na czas określony jest stwierdzenie przez sąd naruszenia przez pracodawcę przepisów prawa pracy o wypowiadaniu umów o pracę. Natomiast dodatkowym kryterium stosowanym przez sąd pracy przy dokonywaniu oceny zasadności powództwa wniesionego przez pracownika w związku z wypowiedzeniem przez pracodawcę umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jest zasadność samego wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę, a więc ustalenie czy wskazana przez pracodawcę w oświadczeniu o wypowiedzeniu przyczyna wypowiedzenia rzeczywiście wystąpiła, a jeżeli tak, to czy była ona tej rangi, że mogła uzasadniać jednostronne rozwiązanie przez pracodawcę umowy ze swoim pracownikiem.

Mając na uwadze okoliczność, że przepisy Kodeksu pracy nie zawierają katalogu przyczyn uzasadniających rozwiązywanie przez pracodawców za wypowiedzeniem umów o pracę na czas nieokreślony, niezbędne jest odwołanie się w tym zakresie do dorobku orzeczniczego sądów pracy. W oparciu o orzecznictwo sądowe w sprawach z zakresu prawa pracy możliwe jest jednocześnie wskazanie tych przyczyn, których zaistnienie nigdy nie będzie stanowiło samodzielnej przesłanki uznania wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę za uzasadnione.

Okoliczności przemawiające za uznaniem wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę za nieuzasadnione

Zgodnie z poglądem reprezentowanym w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wypowiedzenie umowy o pracę jest nieuzasadnione nie tylko wtedy, gdy wskazana w nim przyczyna rzeczywiście zaistniała, lecz była zbyt małej wagi, aby stanowić podstawę rozwiązania łączącego strony stosunku pracy, ale także wówczas, gdy przyczyna ta okazała się pozorna i z tego właśnie względu nieuzasadniająca wypowiedzenia, a więc powodująca uznanie tego wypowiedzenia za nieuzasadnione. Wskazane przez Sąd Najwyższy okoliczności przemawiające za uznaniem wypowiedzenia umowy o pracę za nieuzasadnione warto rozważyć w kontekście najbardziej typowych przyczyn wypowiadania przez pracodawców umów o pracę, takich jak utrata zaufania do pracownika oraz likwidacja  stanowiska pracy.

Utrata zaufania do pracownika dla swej skuteczności  jako przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę musi znajdować oparcie w takim zachowaniu pracownika, które jest obiektywnie oceniane jako naganne. Takim zachowaniem  może być przykładowo niewykonywanie przez pracownika poleceń pracodawcy lub podjęcie przez pracownika działalności konkurencyjnej w stosunku do swojego pracodawcy. Za obiektywnie naganne nie może natomiast zostać uznane takie zachowanie pracownika, które wprawdzie może być w pewnym stopniu niekorzystne z punktu widzenia interesów pracodawcy, lecz jest ono konsekwencją korzystania przez pracownika z uprawnień gwarantowanych mu przepisami prawa pracy. Z tych względów, podjęcie przez pracownika działalności związkowej nie może stanowić samo w sobie obiektywnej podstawy utraty do niego zaufania przez pracodawcę, uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę (Zobacz: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2013 r. w sprawie o sygn. II PK 24/13).

Utrata zaufania do pracownika będzie miała charakter pozorny w sytuacji, gdy  pracodawca nie będzie w stanie wskazać konkretnego zachowania pracownika stanowiącego jej przyczynę. Podobnie będzie w przypadku, gdy konkretne zachowanie pracownika wskazane jako przyczyna utraty do niego zaufania miało miejsce w odległej przeszłości w stosunku do chwili złożenia oświadczenia pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę (Zobacz: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 stycznia 2001 r. w sprawie o sygn. I PKN 216/00).

W przypadku wskazania likwidacji stanowiska pracy jako przyczyny wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę, przyczyna ta będzie miała charakter pozorny, jeżeli likwidacja stanowiska pracy w rzeczywistości nie nastąpi, lecz zmianie ulegnie jedynie nazwa danego stanowiska pracy bądź w miejsce zlikwidowanego stanowiska pracy powstanie nowe stanowisko tylko nieznacznie różniące się zakresem zadań od zlikwidowanego stanowiska pracy. Nie daje natomiast podstaw do uznania niezasadności wypowiedzenia umowę o pracę rozdzielenie zadań związanych ze zlikwidowanym stanowiskiem pracy między pracowników pozostałych po rozwiązaniu stosunku pracy z pracownikiem zatrudnionym na tym stanowisku (Zobacz: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 maja 2014 r. w sprawie o sygn. I PK 271/13).

Jeżeli w danym zakładzie pracy istnieje co najmniej kilka analogicznych stanowisk pracy, to wypowiedzenie  umowy o pracę pracownikowi zatrudnionemu na jednym z tych stanowisk w związku z jego likwidacją wymaga wskazania przez pracodawcę w oświadczeniu o wypowiedzeniu kryteriów doboru pracownika do zwolnienia. W orzecznictwie sądów pracy przyjmuje się, że głównymi kryteriami doboru pracowników do zwolnienia powinny być takie okoliczności jak poziom kwalifikacji zawodowych, staż pracy czy też osiągane przez poszczególnych pracowników wyniki pracy. W sytuacji, gdy wskazane przez pracodawcę w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy o pracę kryteria doboru pracowników do zwolnienia okażą się pozorne lub pracodawca zastosuje niewłaściwe kryteria doboru, to wypowiedzenie umowy o pracę w związku z likwidacją stanowiska pracy będzie nieuzasadnione. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, nie stanowi wystarczającego kryterium doboru pracowników do zwolnienia jedynie wysokość otrzymywanego przez nich wynagrodzenia za pracę, z pominięciem poziomu kwalifikacji zawodowych, stażu pracy oraz stosunku do obowiązków pracowniczych, także wtedy, gdy przyczyną wypowiedzenia jest konieczność ograniczenia zatrudnienia ze względów ekonomicznych (Zobacz: Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 2004 r. w sprawie o sygn. I PK 97/04).

Okoliczności przemawiające za uznaniem wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę za dokonane z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów o pracę

Przepisy o wypowiadaniu umów o pracę, których naruszenie stanowi przesłankę zasadności powództwa  wnoszonego przez pracownika w związku z wypowiedzeniem przez pracodawcę umowy o pracę można podzielić na 2 zasadnicze kategorie:

• przepisy określające wymogi formalne składanego przez pracodawcę oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę oraz regulujące tryb konsultacji związkowej zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę, tj. art. 30 § 3 i 4 oraz art. 38 Kodeksu pracy;
• przepisy wyrażające tzw. szczególną ochronę trwałości stosunku pracy, czyli przepisy formułujące zakazy wypowiadania przez pracodawców umów o pracę w ściśle określonych okolicznościach, wśród nich m.in. art. 39, art. 41 oraz art. 177 Kodeksu pracy.

Zgodnie z treścią art. 30 § 3 Kodeksu pracy, oświadczenie każdej ze stron o wypowiedzeniu umowy o pracę powinno nastąpić na piśmie. Złożenie zatem przez pracodawcę w formie ustnej oświadczenia o wypowiedzeniu umowy o pracę będzie stanowiło naruszenie wspomnianego wyżej przepisu, przesądzające tym samym na korzyść pracownika kwestię zasadności składanego przez niego powództwa. Stosownie do treści art. 30 § 4 Kodeksu pracy, w oświadczeniu pracodawcy o wypowiedzeniu umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony powinna być wskazana przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie umowy. Wymóg ten nie zostanie spełniony nie tylko wtedy, gdy oświadczenie pracodawcy o wypowiedzeniu nie będzie w ogóle zawierało w swojej treści przyczyny wypowiedzenia, lecz także wówczas, gdy przyczyna ta nie zostanie w odpowiedni sposób skonkretyzowana. Przykładowo,  w  przypadku  wypowiedzenia przez pracodawcę umowy o pracę w związku z likwidacją jednego z kilku analogicznych stanowisk pracy, niewskazanie w oświadczeniu o wypowiedzeniu kryteriów doboru pracowników do zwolnienia będzie stanowiło naruszenie art. 30 § 4 Kodeksu pracy, uzasadniające uwzględnienie przez sąd pracy roszczeń pracownika w związku z bezprawnym wypowiedzeniem umowy o pracę.

Druga kategoria przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, których naruszenie stanowi przesłankę zasadności powództwa wnoszonego przez pracownika w związku z wypowiedzeniem umowy o pracę to przepisy ustanawiające zakazy wypowiadania przez pracodawców umów o pracę w określonych okolicznościach faktycznych. Wśród tych zakazów możemy wyróżnić m.in.:

• zakaz wypowiadania umów o pracę pracownikom, którym brakuje nie więcej niż 4 lata do osiągnięcia wieku emerytalnego, jeżeli okres zatrudnienia umożliwia im uzyskanie prawa do emerytury z osiągnięciem tego wieku;
• zakaz wypowiedzenia umowy o pracę w czasie urlopu pracownika, a także w czasie innej usprawiedliwionej nieobecności pracownika w pracy, jeżeli nie upłynął jeszcze okres uprawniający do rozwiązania umowy o pracę bez wypowiedzenia;
• zakaz wypowiedzenia umowy o pracę w okresie ciąży, a także w okresie urlopu macierzyńskiego pracownicy.

Wypowiedzenie przez pracodawcę umowy o pracę w okresie obowiązywania wspomnianych wyżej zakazów każdorazowo powinno zostać zakwalifikowane przez sąd pracy jako wypowiedzenie dokonane z naruszeniem przepisów o wypowiadaniu umów o pracę.


Do przepisów o wypowiadaniu umów o pracę, których naruszenie stanowi przesłankę zasadności powództwa wnoszonego przez pracownika w związku z wypowiedzeniem umowy o pracę można zaliczyć także przepisy art. 11(3) w zw. z  art. 18 (3b) § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, które przewidują zakaz dyskryminacji pracowników m.in. w zakresie rozwiązania stosunku pracy. Zgodnie bowiem z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 21.01.2009 r. w sprawie o sygn. II PZP 13/08, wskazanie przez pracodawcę w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy o pracę zawartej na czas nieokreślony jako przyczyny wypowiedzenia osiągniecia przez pracownika wieku emerytalnego i nabycia przez niego prawa do emerytury stanowi naruszenie przepisów art. 11 (3)w zw. z art. 18 (3b) § 1 pkt 1 Kodeksu pracy, które należy uznać za przepisy o wypowiadaniu umów w rozumieniu art. 45 § 1 Kodeksu pracy (Zobacz: Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2009 r. w sprawie o sygn. II PZP 13/08).

Dział spadku - co należy uwzględnić w treści wniosku o sądowy dział spadku?

Z chwilą śmierci spadkodawcy jego  majątek staje się przedmiotem współwłasności spadkobierców w częściach ułamkowych, co oznacza, że poszczególni spadkobiercy nabywają w każdym składniku majątkowym wchodzącym w skład spadku udział odpowiadający ich udziałowi w całym spadku. Istniejąca pomiędzy spadkobiercami współwłasność majątku spadkowego jako rodzaj współwłasności w częściach ułamkowych, do której znajdują odpowiednie zastosowanie przepisy Działu IV Tytułu I Księgi Drugiej Kodeksu cywilnego, nie zawsze jednak staje się docelowym sposobem uregulowania wynikłych ze spadkobrania stosunków majątkowych pomiędzy spadkobiercami. Dzieje się tak przede wszystkim z uwagi na istniejące przy współwłasności majątku spadkowego ograniczenia w korzystaniu i sprawowaniu zarządu nad przedmiotami objętymi tą współwłasnością przez poszczególnych spadkobierców oraz z uwagi na ograniczenia w rozporządzaniu przez poszczególnych spadkobierców przysługującymi im udziałami we współwłasności składników spadku. Wspomniane ograniczenia wyrażają się w konieczności uzyskania przez każdego spadkobiercę  zgody większości lub nawet wszystkich pozostałych spadkobierców na dokonanie określonej czynności względem składników majątku spadkowego. Mając na uwadze powyższe,  przeprowadzenie działu spadku jest często jedynym wyjściem z sytuacji, w której spadkobiercy nie mogą osiągnąć porozumienia co do sposobu korzystania i sprawowania zarządu nad przedmiotami wchodzącymi w skład spadku.

Dział spadku może zostać przeprowadzony bądź w drodze umowy zawieranej między wszystkimi spadkobiercami bądź w toku postępowania sądowego. Możliwe jest również połączenie wspomnianych powyżej trybów i przeprowadzenie działu spadku częściowo  w drodze umowy oraz częściowo w postępowaniu sądowym.  Dokonanie umownego działu spadku będzie aktualne wówczas, gdy wszyscy spadkobiercy dojdą do konsensusu w zakresie sposobu podziału majątku spadkowego. W braku takiego porozumienia, niezbędne będzie zainicjowanie sądowej procedury działu spadku. Jednakże, nawet w przypadku istnienia zgodnej woli wszystkich spadkobierców co do sposobu podziału majątku spadkowego, przeprowadzenie działu spadku w postępowaniu sądowym zwykle okazuje się tańszym, a przez to częściej wybieranym przez spadkobierców trybem podziału majątku spadkowego niż dział spadku dokonywany w drodze umowy.

Sądowy dział spadku dokonywany jest w trybie postępowania nieprocesowego, inicjowanego przed sądem spadku na wniosek któregokolwiek ze spadkobierców. Wniosek o sądowy dział spadku może  zostać złożony również przez wierzyciela jednego ze spadkobierców, jeżeli wierzyciel ten uprzednio uzyska w postępowaniu egzekucyjnym zajęcie prawa danego spadkobiercy do żądania działu spadku.

Prawidłowe sformułowanie wniosku o dział spadku zazwyczaj przysparza spadkobiercom wiele trudności. Pominięcie w przedmiotowym wniosku jednego z istotnych jego elementów  lub niedostatecznie precyzyjne sformułowanie żądania wniosku może powodować nieodwracalne, negatywne skutki dla spadkobierców. Dlatego też, poniżej postaram się omówić najważniejsze kwestie, o których należy pamiętać przy formułowaniu treści wniosku o sądowy dział spadku.

Wniosek o ustalenie składu majątku spadkowego
 

We wniosku o dział spadku należy dokładnie określić co wchodzi w skład majątku spadkowego. Wymóg wyszczególnienia we wniosku o dział spadku składników majątku spadkowego nie obowiązuje jednak w sytuacji, gdy został już uprzednio sporządzony w sprawie spis inwentarza lub wykaz inwentarza zawierający opis składników majątkowych stanowiących aktywa spadku. Wówczas wystarczające jest jedynie załączenie do wniosku o dział spadku dokumentu w postaci spisu (wykazu) inwentarza. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość, należy załączyć do wniosku także odpis księgi wieczystej prowadzonej dla tej nieruchomości.

Wnioskodawca powinien także wskazać we wniosku wartość poszczególnych składników majątku spadkowego. Jest to o tyle istotne, że w przypadku zaniechania przez wnioskodawcę podania wspomnianych wartości, sąd może zarządzić przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy na okoliczność ustalenia wartości przedmiotów wchodzących w skład spadku, co spowoduje obciążenie spadkobierców dodatkowymi kosztami postępowania.

Oznaczenie sposobu działu spadku
 

We wniosku o dział spadku należy wskazać sposób podziału pomiędzy spadkobierców poszczególnych przedmiotów i praw majątkowych wchodzących w skład majątku spadkowego. Co do zasady, można wyróżnić 3 następujące sposoby podziału poszczególnych składników majątku spadkowego:

• podział fizyczny;
• przyznanie danego składnika spadku jednemu lub kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych spadkobierców;
• podział cywilny danego składnika spadku, polegający na jego sprzedaży w trybie przepisów Kodeksu postępowania cywilnego o sprzedaży egzekucyjnej oraz podziale uzyskanej w ten sposób sumy pieniężnej pomiędzy spadkobierców w stosunku do ich udziałów w spadku.

W przypadku, gdy żaden ze spadkobierców nie wskaże sposobu działu spadku, sąd rozpoznający sprawę o dział majątku spadkowego odwoła się do dyrektyw postępowania w tym zakresie określonych właściwymi przepisami Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z tymi dyrektywami, sąd rozpoznający sprawę o dział spadku w pierwszej kolejności zobowiązany jest przychylić się do tego  sposobu działu spadku, który został zgodnie zaproponowany przez wszystkich spadkobierców, pod warunkiem, że zaproponowany przez nich sposób działu spadku nie sprzeciwia się prawu ani zasadom współżycia społecznego, ani też nie narusza w sposób rażący interesu osób uprawnionych. W przypadku braku zgodnego wniosku spadkobierców co do sposobu działu spadku, sąd powinien rozważyć dopuszczalność dokonania podziału fizycznego poszczególnych składników majątku spadkowego. Z treści art. 211 Kodeksu cywilnego wynika, że podział fizyczny jest niedopuszczalny, jeżeli podział ten byłby sprzeczny z przepisami ustawy lub ze społeczno - gospodarczym przeznaczeniem rzeczy albo gdyby pociągał za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne zmniejszenie jej wartości. Gdyby podział fizyczny składników majątku spadkowego okazał się niedopuszczalny, sąd  może przeprowadzić dział spadku poprzez przyznanie poszczególnych rzeczy wchodzących w skład spadku jednemu lub kilku spadkobiercom z obowiązkiem spłaty pozostałych spadkobierców. W tym kontekście istotne znaczenie ma wskazanie kryteriów, którymi powinien kierować się sąd dokonując wyboru spadkobierców, którym zostaną przyznane składniki majątku spadkowego. Przepisy prawa nie określają wprost okoliczności, które sąd rozpoznający sprawę o dział spadku powinien brać pod uwagę przy rozstrzyganiu tej kwestii. W orzecznictwie sądów powszechnych reprezentowany jest jednak pogląd, że dokonując wyboru spadkobierców, którym zostaną przydzielone składniki spadku można posiłkować się treścią przepisu art. 682 Kodeksu postępowania cywilnego, który wskazuje okoliczności badane przez sąd w toku postępowania o dział spadku, a wśród nich m.in. sytuację majątkową poszczególnych spadkobierców oraz dotychczasowy sposób korzystania ze składników majątku spadkowego. Sąd rozpoznający sprawę o dział spadku przyznając określony składnik majątku spadkowego danemu spadkobiercy powinien zatem ocenić, czy możliwości zarobkowe i zgromadzone przez tego spadkobiercę oszczędności pozwolą mu na dokonanie spłaty udziałów pozostałych spadkobierców we współwłasności określonego składnika majątku spadkowego. Jeżeli przedmiotem działu jest nieruchomość mieszkalna, dodatkowym kryterium stosowanym przy wyborze spadkobiercy, któremu zostanie przydzielona ta nieruchomość, jest okoliczność, czy poszczególni spadkobiercy dysponują tytułem prawnym do zamieszkiwania w innych lokalach mieszkalnych lub domach jednorodzinnych. W przypadku, gdy sąd dojdzie do wniosku, że żaden ze spadkobierców nie będzie w stanie spłacić udziałów pozostałych spadkobierców w spadku, jedynym możliwym sposobem działu spadku będzie jego podział cywilny, dokonywany poprzez sprzedaż licytacyjną poszczególnych składników spadku.

Wniosek o ustalenie składu i przeprowadzenie podziału majątku wspólnego spadkodawcy i jego małżonka

Jeżeli spadkodawca w chwili śmierci pozostawał ze swoim małżonkiem w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, to w skład majątku spadkowego będzie wchodził udział spadkodawcy w majątku wspólnym. Podobnie będzie w sytuacji, gdy wspomniana wspólność majątkowa ustanie np. na skutek rozwodu jeszcze przed śmiercią spadkodawcy, lecz przed jego śmiercią nie zostanie przeprowadzony podział majątku wspólnego małżonków. We wskazanych powyżej przypadkach, wniosek o dział spadku powinien zawierać w swojej treści także wniosek o ustalenie i podział majątku wspólnego spadkodawcy i jego małżonka. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, w wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie lub jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego (Zobacz: Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 1972 r. w sprawie o sygn. III CZP 100/71).

Sporo wątpliwości w orzecznictwie  sądów powszechnych wywołuje kwestia prawidłowego określenia skutków nieumieszczenia w treści wniosku o dział spadku wniosku o przeprowadzenie podziału majątku wspólnego spadkodawcy i jego małżonka w sytuacji, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku wspólnym. Wydaje się, że jeżeli dotknięty tego rodzaju brakiem wniosek o dział spadku zostanie złożony przez wnioskodawcę niereprezentowanego w sprawie przez profesjonalnego pełnomocnika, to sąd stosownie do treści art. 5 Kodeksu postępowania cywilnego powinien w pierwszej kolejności wezwać wnioskodawcę do uzupełnienia wniosku i wyznaczyć mu w tym celu odpowiedni termin. Nie istnieje jednak jednolita praktyka orzecznicza w zakresie skutków jakie należy wiązać z nieuzupełnieniem wniosku w wyznaczonym przez sąd terminie. W omawianej sytuacji, niektóre sądy rozpoznające sprawy o dział spadku wydają postanowienie o oddaleniu wniosku o dział spadku, podczas gdy inne poprzestają jedynie na zawieszeniu postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 6) Kodeksu postępowania cywilnego w związku z niemożnością nadania sprawie dalszego biegu.

Wniosek o zniesienie współwłasności

Jeżeli w skład majątku spadkowego wchodzi udział we współwłasności rzeczy powstałej z innego tytułu niż  dziedziczenie, możliwe jest  umieszczenie w treści wniosku o dział spadku jednoczesnego wniosku o zniesienie współwłasności. Jednoczesne złożenie wniosku o zniesienie współwłasności będzie wręcz konieczne w sytuacji, gdy  we wniosku o dział spadku zostanie umieszczone żądanie przyznania określonemu spadkobiercy na własność rzeczy stanowiącej współwłasność także z innego tytułu niż dziedziczenie albo żądanie dokonania podziału fizycznego lub podziału cywilnego wspomnianej rzeczy.

Rozliczenie nakładów poczynionych na spadek, pobranych pożytków oraz spłaconych długów spadkowych

Tak jak już wcześniej wspomniano, z chwilą otwarcia spadku składniki majątku spadkowego objęte są współwłasnością spadkobierców w częściach ułamkowych, do której to współwłasności odpowiednie zastosowanie znajdują przepisy Działu IV Tytułu I Księgi Drugiej Kodeksu cywilnego. Zgodnie z treścią art. 207 Kodeksu cywilnego, pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. Stosownie natomiast do treści art. 1034 Kodeksu cywilnego, do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów. Przytoczone powyżej przepisy prawa stanowią podstawę wzajemnych rozliczeń  pomiędzy spadkobiercami poczynionych przez nich nakładów na spadek, pobranych pożytków oraz spłaconych długów spadkowych. Zgodnie z ogólną  regułą, to wielkość udziału danego spadkobiercy w spadku decyduje o stopniu partycypowania spadkobiercy w przychodach oraz wydatkach związanych ze współposiadaniem składników majątku spadkowego. Jeżeli zatem jeden ze spadkobierców pobierze pożytki przypadające z danego składnika spadku w wysokości wyższej niż by to wynikało z jego stopnia partycypowania w przychodach ze spadku, to pozostałym spadkobiercom będzie przysługiwało w stosunku do tego spadkobiercy roszczenie o zwrot odpowiedniej części pobranych pożytków. Natomiast w sytuacji, gdy tylko jeden ze spadkobierców dokona nakładów na przedmiot wchodzący w skład spadku, to wówczas  będzie on mógł się domagać od pozostałych spadkobierców zwrotu odpowiedniej części nakładów, proporcjonalnie do wielkości udziałów w spadku poszczególnych spadkobierców. Podobnie będzie z rozliczeniem spłaconych przez danego spadkobiercę długów spadkowych.


W toku postępowania o dział spadku dany spadkobierca może domagać się od pozostałych spadkobierców zwrotu odpowiedniej części  poczynionych przez siebie tzw. nakładów koniecznych   na przedmioty spadkowe oraz pod pewnymi dodatkowymi warunkami zwrotu tzw. nakładów użytecznych. Nakładami koniecznymi są nakłady, których celem jest utrzymanie rzeczy w stanie zdatnym do normalnego korzystania z niej zgodnie z przeznaczeniem. Do nakładów koniecznych można zaliczyć m.in. podatki i inne opłaty administracyjne związane z korzystaniem z danej rzeczy, koszty związane z konserwacją danej rzeczy oraz wydatki na niezbędne remonty. Przez nakłady użyteczne z kolei rozumie się nakłady mające na celu ulepszenie rzeczy, poczynione m.in. w celu podniesienia wartości rzeczy oraz w celu zwiększenia osiąganych z rzeczy przychodów. Możliwość domagania się przez spadkobiercę zwrotu poczynionych przez siebie nakładów użytecznych uzależniona jest jednak od tego, czy wspomniane nakłady faktycznie doprowadziły do wzrostu wartości rzeczy lub zwiększenia osiąganych z rzeczy przychodów. Ponadto, kwota dochodzona przez spadkobiercę z tytułu zwrotu nakładów użytecznych na przedmioty spadkowe nie może przekroczyć sumy odpowiadającej wzrostowi wartości rzeczy w związku z poczynionymi przez spadkobiercę nakładami. Roszczenie spadkobiercy o zwrot nakładów użytecznych na dany przedmiot spadkowy będzie przysługiwało dokonującemu ich spadkobiercy pod warunkiem, że przedmiot ten nie przypadnie temu spadkobiercy w rezultacie przeprowadzonego działu spadku.

Natomiast jeżeli chodzi o roszczenie spadkobiercy o zwrot odpowiedniej części poczynionych na dany przedmiot spadkowy nakładów koniecznych, to roszczenie o zwrot tego rodzaju nakładów będzie przysługiwało dokonującemu ich spadkobiercy niezależnie od tego, któremu spadkobiercy ostatecznie w wyniku  działu  spadku przypadnie przedmiot spadkowy, na który poczyniono nakłady, a więc także w sytuacji, gdy przedmiot ten zostanie przyznany przez sąd spadkobiercy dokonującemu nakładów koniecznych. Warto jednak odnotować, że zgodnie z poglądem reprezentowanym w orzecznictwie sądowym, roszczenie o zwrot poczynionych przez danego spadkobiercę nakładów koniecznych  na określony przedmiot spadkowy nie będzie przysługiwało spadkobiercy w sytuacji, gdy nakłady te zostały dokonane jedynie na część rzeczy, wydzieloną temu spadkobiercy do wyłącznego korzystania.

Należy pamiętać, że zgodnie z treścią art. 618 § 3 w zw. z art. 688 Kodeksu postępowania cywilnego, po wydaniu prawomocnego postanowienia w przedmiocie działu spadku  spadkobiercy nie  mogą już dochodzić roszczeń z tytułu rozliczenia nakładów poczynionych na spadek, pobranych pożytków ze spadku oraz spłaconych długów spadkowych niezależnie od tego, czy przedmiotowe roszczenia zostały zgłoszone w toku postępowania działowego. Dlatego też niezwykle istotne jest zgłoszenie wspomnianych roszczeń w toku postępowania sądowego o dział spadku, gdyż ewentualne zaniechanie w tym względzie będzie skutkowało w przyszłości utratą możności ich dochodzenia na drodze sądowej.

Parking dozorowany a parking strzeżony - zasady odpowiedzialności właściciela parkingu za kradzież lub uszkodzenie przez osobę trzecią pozostawionego na parkingu samochodu

Właściciele parkingów bardzo często wprowadzają swoich klientów w błąd co do rzeczywistego statusu prowadzonych przez nich parkingów. Tymczasem, prawidłowe ustalenie, czy dany parking  ma charakter parkingu strzeżonego, czy też parkingu niestrzeżonego ma niebagatelne znaczenie z punktu widzenia odpowiedzialności odszkodowawczej prowadzącego parking za kradzież lub uszkodzenie przez osobę trzecią pozostawionego na tym parkingu pojazdu.

Kierowcy zwykle nie do końca zdają sobie sprawę z faktu, że pozostawiając na danym parkingu swój samochód zawierają w sposób dorozumiany umowę z właścicielem parkingu, której treść, a w tym prawa i obowiązki stron takiej umowy, są uzależnione od strzeżonego bądź niestrzeżonego charakteru  parkingu. Pozostawienie pojazdu na parkingu strzeżonym jest, co do zasady, równoznaczne z zawarciem umowy przechowania pojazdu pomiędzy jego kierowcą a prowadzącym dany parking, natomiast pozostawienie pojazdu na parkingu niestrzeżonym oznacza zawarcie umowy najmu miejsca parkingowego pomiędzy kierowcą zaparkowanego pojazdu a prowadzącym parking. Zgodnie z treścią art. 835 Kodeksu cywilnego, przez umowę przechowania przechowawca zobowiązuje się zachować w stanie niepogorszonym rzecz ruchomą oddaną mu na przechowanie. Z powyższego wynika zatem, że podstawowym obowiązkiem prowadzącego parking strzeżony jako przechowawcy jest utrzymanie oddanego mu na przechowanie pojazdu w stanie niepogorszonym. Niedopełnienie wspomnianego obowiązku przez prowadzącego parking strzeżony, przejawiające się czy to pod postacią kradzieży powierzonego mu na przechowanie  pojazdu czy też uszkodzenia pojazdu   przez osobę trzecią  może skutkować odpowiedzialnością odszkodowawczą prowadzącego parking strzeżony na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania wynikającego z zawartej w sposób dorozumiany umowy przechowania pojazdu. Z kolei jeżeli chodzi o umowę najmu miejsca parkingowego zawartą w związku z  pozostawieniem pojazdu na parkingu niestrzeżonym, to przedmiotem świadczenia prowadzącego parking niestrzeżony jako wynajmującego jest jedynie oddanie do używania kierowcy zaparkowanego pojazdu jako najemcy  miejsca parkingowego. W omawianej sytuacji przedmiotem umowy nie jest zatem pojazd, lecz miejsce parkingowe, co oznacza, że prowadzący parking niestrzeżony nie będzie odpowiadał na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego za ewentualną kradzież lub uszkodzenie przez osobę trzecią pojazdu pozostawionego na wynajętym miejscu parkingowym.

Jakie zatem okoliczności przemawiają za uznaniem danego parkingu za parking strzeżony ?

Kryteria uznania danego parkingu za parking strzeżony - różnice pomiędzy parkingiem strzeżonym a parkingiem dozorowanym

 

Na wstępie rozważań w przedmiocie kryteriów jakie musi spełniać parking strzeżony należy wyraźnie zaznaczyć, że dla zakwalifikowania danego parkingu jako parkingu strzeżonego nie ma decydującego znaczenia oznaczenie charakteru parkingu przez jego właściciela. Zgodnie bowiem z poglądem wyrażonym w orzecznictwie sądowym, zastrzeżenie na tablicy informacyjnej, że parking nie ma charakteru parkingu strzeżonego, nie ma znaczenia prawnego, gdy jest sprzeczne z zachowaniem obsługi parkingu oraz urządzeniami i wyposażeniem parkingu, które w dostateczny sposób ujawniają wolę prowadzącego parking przechowania samochodu. http://www.lexlege.pl/orzeczenie/25583/i-aca-962-98-wyrok-sadu-apelacyjnego-w-warszawie/

To zatem rodzaj oraz zakres zabezpieczeń przed uzyskaniem dostępu do terenu parkingu przez osoby nieuprawnione  lub też całkowity brak wspomnianych zabezpieczeń jest jednym z czynników determinujących status parkingu jako parkingu strzeżonego lub parkingu niestrzeżonego. Minimalny poziom zabezpieczeń danego parkingu w postaci sprawowania ogólnego nadzoru nad tym parkingiem czy jedynie w postaci ogrodzenia jego terenu z reguły nie jest wystarczający dla uznania, że jest to parking strzeżony. Tego rodzaju parking określany jest w orzecznictwie sądowym mianem "parkingu dozorowanego". Pozostawienie samochodu na parkingu dozorowanym jest równoznaczne z zawarciem umowy najmu miejsca parkingowego, co oznacza, że prowadzący parking dozorowany - podobnie jak prowadzący parking niestrzeżony - nie odpowiada na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego za kradzież lub uszkodzenie  przez osobę trzecią pojazdu pozostawionego na tym parkingu. Aby zakwalifikować dany parking jako parking strzeżony niezbędne jest zapewnienie przez jego właściciela dodatkowych zabezpieczeń, takich jak:

• budki wartownicze ze szlabanami wjazdu i wyjazdu, obsługiwanymi przez wartowników;
• kolczatki wjazdowe lub wyjazdowe;
• monitoring terenu parkingu.

Kolejnym kryterium uznania danego parkingu za parking strzeżony jest ścisła identyfikacja samochodów pozostawianych na jego terenie, dokonywana przez obsługę parkingu. Wynika to wprost z istoty zobowiązania przechowawcy w umowie przechowania, którego treścią jest zachowanie w stanie niepogorszonym ściśle oznaczonej, zindywidualizowanej rzeczy oddanej na przechowanie. Wymóg identyfikacji (indywidualizacji) przedmiotu umowy  zawieranej w sposób dorozumiany w związku z pozostawieniem samochodu na parkingu jest spełniony, jeżeli parkującym kierowcom wydawane są bilety parkingowe, zawierające w swojej treści co najmniej numery rejestracyjne poszczególnych samochodów. Brak ścisłej identyfikacji pojazdów pozostawianych na danym parkingu, nawet w przypadku zapewnienia przez prowadzącego parking odpowiednio wysokiego poziomu zabezpieczeń terenu parkingu, nie pozwala na uznanie takiego parkingu za parking strzeżony, lecz za  wspomniany już wcześniej parking dozorowany, z konsekwencją w postaci zwolnienia jego właściciela z odpowiedzialności na podstawie art. 471 Kodeksu cywilnego za dokonaną przez osobę trzecią kradzież lub uszkodzenie zaparkowanego pojazdu.

Niezachowanie należytej staranności w sprawowaniu pieczy nad zaparkowanym pojazdem jako przesłanka odpowiedzialności prowadzącego parking strzeżony za jego  kradzież lub uszkodzenie 

 

Kradzież lub uszkodzenie przez osobę trzecią pojazdu pozostawionego na parkingu strzeżonym nie będą uzasadniały odpowiedzialności odszkodowawczej prowadzącego parking strzeżony, jeżeli prowadzący parking udowodni przed sądem, że dochował należytej staranności w sprawowaniu pieczy nad pojazdem powierzonym mu na przechowanie. Zgodnie bowiem z treścią art. 471 Kodeksu cywilnego, dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Z kolei zgodnie z treścią art. 472 Kodeksu cywilnego, dłużnik jest, co do zasady, odpowiedzialny za niezachowanie należytej staranności. Przy dokonywaniu oceny zachowania przez prowadzącego parking należytej staranności w sprawowaniu pieczy nad pojazdem oddanym mu na przechowanie bierze się pod uwagę takie okoliczności jak zapewnienie sprawnego działania urządzeń zabezpieczających teren parkingu przed uzyskaniem dostępu do niego przez osoby nieuprawnione oraz prawidłowe wykonywanie swoich obowiązków przez obsługę parkingu. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że zgodnie z treścią art. 474 Kodeksu cywilnego, dłużnik jest odpowiedzialny jak za własne działanie lub zaniechanie za działania lub zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Tym samym, prowadzący parking strzeżony będzie odpowiadał za szkodę wyrządzoną swojemu klientowi na skutek kradzieży lub uszkodzenia przez osobę trzecią pojazdu klienta nawet wówczas, gdy niedopełnienie obowiązku zachowania należytej staranności przy sprawowaniu pieczy nad pojazdem oddanym na przechowanie będzie wyłącznie wynikiem zaniedbań ze strony obsługi parkingu, a nie zaniedbań ze strony samego prowadzącego parking strzeżony.

Należy zauważyć, że sądy dokonując oceny zachowania należytej staranności przy sprawowaniu pieczy nad pojazdem oddanym na przechowanie zwykle stawiają prowadzącym parkingi strzeżone wysokie wymagania w tym zakresie. Dobrym przykładem jest tutaj stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uzasadnieniu wyroku z dnia 13.05.2005 r. w sprawie o sygn. I CK 675/04. Otóż Sąd Najwyższy doszedł do wniosku, że niezwiązane z  funkcją strzeżenia opuszczenie przez strażnika parkingu budki wartowniczej, w której znajdowało się urządzenie alarmujące i telefon, a przez to umożliwienie napastnikowi sterroryzowania strażnika i dokonanie kradzieży samochodu, świadczy o braku zachowania należytej staranności przez prowadzącego parking strzeżony przy sprawowaniu pieczy nad pojazdem oddanym mu na przechowanie.
https://mojepanstwo.pl/dane/sn_orzeczenia/14279,ck-675-04